آنژیوپلاستی مغز روشی برای باز کردن شریانِ تنگ‌شده‌ای در داخل جمجمه است که بدون جراحی باز و از داخل رگ انجام می‌شود: کاتتر نازکی از رگ کشاله ران یا مچ دست تا محل تنگی هدایت می‌شود، بالون کوچکی رگ را گشاد می‌کند و گاهی یک استنت (لوله توری فلزی) برای باز نگه داشتن آن کار گذاشته می‌شود. اگر پزشک به شما گفته یکی از شریان‌های مغزتان تنگ است، احتمالاً اولین سؤالتان این است که آیا باید عمل شوید یا نه.
پاسخ کوتاه این است: برای بیشتر بیماران، درمان اول دارو و کنترل دقیق عوامل خطر است و آنژیوپلاستی و استنت‌گذاری شریان‌های مغزی فقط برای گروه انتخاب‌شده‌ای از بیماران به کار می‌رود. در این صفحه می‌خوانید استنت مغزی چیست، چه کسی کاندید آن است، عمل آنژیوپلاستی مغز چگونه انجام می‌شود و چه عوارضی دارد.
آنژیوپلاستی مغز چیست و استنت مغزی چه نقشی دارد؟
آنژیوپلاستی با بالون
در آنژیوپلاستی، کاتتری که سر آن بالون کوچکی دارد تا محل تنگی پیش برده می‌شود و بالون به‌آرامی باد می‌شود تا رگ گشاد شود و خون راحت‌تر عبور کند. سپس بالون خالی و خارج می‌شود.
استنت مغزی چیست؟
استنت لوله کوچکی از جنس توری فلزی است که بعد از گشاد شدن رگ، روی محل پلاک قرار می‌گیرد و به‌طور دائمی در رگ می‌ماند تا آن را باز نگه دارد. به همین دلیل، «آنژیوپلاستی و استنت‌گذاری» معمولاً با هم گفته می‌شوند؛ هرچند در برخی بیماران فقط آنژیوپلاستی با بالون انجام می‌شود.
استنت در مغز کاربردهای دیگری هم دارد که موضوع صفحه‌های جداگانه‌اند: در برخی آنوریسم‌های مغزی استنت به نگه داشتن کویل‌ها کمک می‌کند یا استنت ویژه‌ای به نام «منحرف‌کننده جریان» خون را از کیسه آنوریسم دور می‌کند، و در گروهی از بیماران با سردرد ناشی از افزایش فشار داخل جمجمه، استنت‌گذاری ورید مغزی انجام می‌شود. این صفحه درباره تنگی شریان‌های داخل مغز است. برای تنگی رگ‌های گردن، صفحه استنت و آنژیوپلاستی کاروتید و صفحه آنژیوپلاستی شریان ورتبرال را بخوانید.
ویدئو: دکتر رادنوش پشم فروش درباره مواردی که در شریان‌ها یا وریدهای داخل مغز استنت گذاشته می‌شود.
تنگی شریان‌های داخل مغز چیست و چه علائمی دارد؟
تنگی داخل جمجمه‌ای یعنی باریک شدن یکی از شریان‌های اصلی داخل جمجمه، بیشتر به دلیل رسوب پلاک در دیواره رگ (تصلب شرایین). فشار خون بالا، دیابت، سیگار و کلسترول بالا مهم‌ترین عوامل خطر آن‌اند و چاقی، بیماری قلبی، سابقه خانوادگی و افزایش سن هم خطر را بالا می‌برند. این بیماری در جهان یکی از علت‌های شایع سکته مغزی است و به‌ویژه در جمعیت‌های آسیایی، آفریقایی‌تبار و لاتین‌تبار علت مهمی برای سکته به شمار می‌رود.
تفاوت آن با تنگی کاروتید در جای تنگی است: تنگی کاروتید در گردن است، اما در این بیماری تنگی داخل جمجمه قرار دارد. به همین دلیل، روش بررسی و درمان آن هم فرق می‌کند. تنگی شریان مغزی ممکن است تا مدت‌ها علامتی نداشته باشد و اولین نشانه آن یک حمله ایسکمیک گذرا (TIA یا سکته کوچک) یا یک سکته مغزی باشد. TIA را نباید نادیده گرفت؛ هشداری است که ممکن است سکته مغزی و آسیب دائمی مغز در راه باشد.
علائم سکته مغزی، اورژانس است. اگر ناگهان یک طرف صورت افتاده، یک دست یا یک طرف بدن ضعیف یا بی‌حس شده، صحبت کردن یا پیدا کردن کلمات سخت شده، بینایی یک یا هر دو چشم تار یا از دست رفته، یا گیجی، سرگیجه و زمین خوردن یا سردرد بسیار شدید پیدا کرده‌اید، فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید و خودتان رانندگی نکنید؛ حتی اگر علائم بعد از چند دقیقه برطرف شده باشد. این علائم بعد از آنژیوپلاستی یا استنت‌گذاری مغز هم همین حکم را دارند.
آیا هر تنگی شریان مغزی به آنژیوپلاستی نیاز دارد؟
خیر. در کارآزمایی بزرگ SAMMPRIS که در آمریکا انجام شد، ۴۵۱ بیمار با TIA یا سکته اخیر و تنگی ۷۰ تا ۹۹ درصدی یک شریان اصلی مغز، یا فقط درمان دارویی فشرده گرفتند یا درمان دارویی به‌علاوه آنژیوپلاستی و استنت. در ۳۰ روز اول، سکته یا مرگ در ۱۴٫۷ درصد گروه استنت و ۵٫۸ درصد گروه دارویی رخ داد و این تفاوت در پیگیری حدود سه‌ساله هم باقی ماند. کارآزمایی VISSIT با نوع دیگری از استنت هم نتیجه مشابهی داشت. در کارآزمایی CASSISS در چین که بیماران با معیارهای دقیق‌تر و دست‌کم سه هفته پس از آخرین علامت انتخاب شدند، افزودن استنت به دارو تفاوت معنی‌داری در خطر سکته یا مرگ ایجاد نکرد.
جمع‌بندی منابع علمی امروز این است که درمان دارویی فشرده، درمان استاندارد و خط اول تنگی علامت‌دار شریان‌های مغز است. این درمان شامل این موارد است:
- داروهای ضدپلاکت مانند آسپرین و گاهی ترکیب آسپرین و کلوپیدوگرل، با تشخیص پزشک؛
- کنترل دقیق فشار خون، چربی خون (LDL) و قند خون؛
- ترک سیگار، فعالیت بدنی منظم، تغذیه سالم و کاهش وزن.
در کارآزمایی WASID، داروی ضدانعقاد وارفارین نسبت به آسپرین فایده بیشتری نداشت و خونریزی و عوارض بیشتری داشت؛ بنابراین برای این بیماری، نوع دارو را پزشک بر اساس شرایط شما انتخاب می‌کند.
نکته دارویی: هیچ دارویی را بدون نظر پزشک قطع یا شروع نکنید؛ به‌ویژه داروهای ضدپلاکت و ضدانعقاد را خودسرانه کم یا زیاد نکنید.
چه کسی کاندید آنژیوپلاستی مغز است و چه کسی تصمیم می‌گیرد؟
آنژیوپلاستی و استنت‌گذاری شریان مغزی معمولاً برای بیمارانی بررسی می‌شود که تنگی شدید (بیش از ۷۰ درصد) دارند و با وجود درمان دارویی، دوباره دچار TIA یا سکته شده‌اند. در مطالعه WEAVE، که فقط بیمارانی با این معیارها و پزشکان باتجربه را شامل می‌شد، شرایطی مانند سن ۲۲ تا ۸۰ سال، دست‌کم دو سکته در قلمرو همان رگ (یکی در حین مصرف دارو)، توانایی عملکردی نسبتاً حفظ‌شده و گذشت دست‌کم ۸ روز از آخرین سکته در نظر گرفته شد. این‌ها معیارهای یک مطالعه‌اند و تصمیم برای هر بیمار جداگانه گرفته می‌شود.
ارزیابی پیش از تصمیم
- تصویربرداری غیرتهاجمی: آنژیوگرافی با سی‌تی‌اسکن (CTA)، آنژیوگرافی با MRI (MRA) و سونوگرافی داپلر ترانس‌کرانیال (TCD) برای پیدا کردن تنگی به کار می‌روند.
- آنژیوگرافی مغزی (DSA): دقیق‌ترین روش برای تعیین درصد تنگی است و تصمیم درباره درمان مداخله‌ای معمولاً بر اساس آن گرفته می‌شود.
- بررسی علت سکته: همه سکته‌های یک بیمار با تنگی شریان مغزی از همان تنگی نیست؛ علت‌های دیگر، مانند مشکلات قلبی یا تنگی رگ‌های گردن، هم باید بررسی شوند.
تصمیم نهایی را پزشک متخصص مداخلات عروقی مغز، معمولاً همراه با پزشک نورولوژیست (متخصص بیماری‌های مغز)، پس از دیدن تصویربرداری، سابقه علائم و داروهایی که تا امروز مصرف کرده‌اید می‌گیرد.
آمادگی قبل از عمل آنژیوپلاستی مغز
- معمولاً از چند ساعت قبل از عمل نباید چیزی بخورید یا بنوشید؛ زمان دقیق را از مرکز درمانی بپرسید.
- فهرست کامل داروهای خود را به پزشک بدهید. ممکن است لازم باشد مصرف برخی داروها پیش از عمل تغییر کند؛ این تصمیم فقط با پزشک است و هیچ دارویی را خودسرانه قطع یا شروع نکنید.
- اگر به ماده حاجب (رنگ تزریقی) حساسیت دارید یا بیماری کلیه دارید، حتماً اطلاع دهید.
- تصویربرداری‌های قبلی (CTA، MRA یا آنژیوگرافی) و گزارش آن‌ها را همراه داشته باشید.
عمل آنژیوپلاستی مغز چگونه انجام می‌شود؟
عمل در اتاق آنژیوگرافی انجام می‌شود. محل ورود کاتتر با داروی بی‌حسی، بی‌حس می‌شود و نوع آرام‌بخشی یا بیهوشی را تیم درمان بر اساس شرایط شما تعیین می‌کند. مراحل اصلی این‌هاست:
- یک غلاف نازک در شریان کشاله ران (یا گاهی مچ دست یا بازو) قرار می‌گیرد.
- کاتتر زیر هدایت تصویر زنده اشعه ایکس تا شریان‌های مغز پیش برده می‌شود و با تزریق ماده حاجب، تصویر دقیق رگ و محل تنگی گرفته می‌شود.
- بالون در محل تنگی به‌آرامی باد می‌شود تا رگ گشاد شود.
- در صورت نیاز، استنت روی محل پلاک باز می‌شود و در رگ می‌ماند.
- در پایان، کاتتر و غلاف خارج می‌شوند.
این عمل را پزشک فوق تخصص اینترونشنال نورورادیولوژی (مداخلات عروقی مغز) انجام می‌دهد؛ همان پزشکی که آنژیوگرافی مغز و سایر درمان‌های داخل عروقی را انجام می‌دهد. درباره مدت تقریبی عمل در شرایط خودتان از پزشک بپرسید.
بعد از عمل: بستری، مراقبت و داروها
- بعد از خارج کردن کاتتر، محل ورود فشار داده یا بسته می‌شود و ممکن است لازم باشد چند ساعت پایتان را صاف نگه دارید.
- ممکن است لازم باشد شب را در بیمارستان تحت نظر بمانید؛ مدت بستری بعد از آنژیوپلاستی مغز را پزشک تعیین می‌کند.
- مراقبت از محل ورود کاتتر و علائمی که باید گزارش شوند، مشابه مراقبت‌های بعد از آنژیوگرافی است: اقدامات بعد از آنژیوگرافی مغز.
- داروهای ضدپلاکت بعد از استنت‌گذاری برای جلوگیری از تشکیل لخته روی استنت اهمیت زیادی دارند. نوع دارو و مدت مصرف را فقط پزشک معالج تعیین می‌کند؛ هیچ دارویی را بدون نظر پزشک قطع یا شروع نکنید، حتی اگر حالتان خوب است. اگر پزشک دیگری قطع آن را خواست، اول با پزشک معالج خود هماهنگ کنید.
- کنترل فشار خون، چربی خون و قند خون و ترک سیگار بعد از عمل هم ادامه دارد، چون تصلب شرایین بیماری پیش‌رونده‌ای است.
- پزشک ممکن است برای پیگیری وضعیت رگ و استنت، تصویربرداری‌های بعدی را درخواست کند.
عوارض آنژیوپلاستی مغز و استنت مغزی
مانند هر روش درمانی، آنژیوپلاستی و استنت‌گذاری شریان‌های مغز هم خطر دارد و به همین دلیل فقط وقتی پیشنهاد می‌شود که پزشک فایده آن را برای شما از خطرش بیشتر بداند. عوارض مهم این‌ها هستند:
- سکته مغزی: در حین عمل یا در روزها و هفته‌های بعد از آن.
- خونریزی، از جمله خونریزی داخل مغز: در کارآزمایی VISSIT خونریزی داخل جمجمه در ۳۰ روز اول فقط در گروه استنت دیده شد و در SAMMPRIS خونریزی‌های عمده در گروه استنت بیشتر از گروه دارویی بود.
- آسیب به دیواره رگ یا اسپاسم آن: کاتتر یا بالون ممکن است دیواره رگ را پاره کند یا رگ به‌طور موقت منقبض شود.
- تنگی دوباره (رستنوز): در منابع، بعد از آنژیوپلاستی در ۷٫۵ تا ۳۲٫۴ درصد بیماران گزارش شده و اغلب علامتی ندارد.
- عوارض محل ورود کاتتر: خونریزی یا کبودی در کشاله ران یا مچ دست.
- واکنش به ماده حاجب: حساسیت (نادر) یا کاهش کارکرد کلیه، به‌ویژه اگر از قبل بیماری کلیه دارید.
میزان این عوارض به انتخاب درست بیمار و تجربه تیم درمان بستگی زیادی دارد: در مطالعه WEAVE، با بیماران دارای معیارهای دقیق و پزشکان باتجربه، سکته، خونریزی یا مرگ در ۷۲ ساعت اول ۲٫۶ درصد بود. این عدد مربوط به همان مطالعه است و خطر شما را پزشک بر اساس شرایط خودتان توضیح می‌دهد.
سوالات متداول درباره آنژیوپلاستی مغز و استنت مغزی
آیا آنژیوپلاستی مغز با آنژیوپلاستی کاروتید فرق دارد؟
بله. آنژیوپلاستی کاروتید برای تنگی شریان کاروتید در گردن است، اما آنژیوپلاستی مغز برای تنگی شریان‌های داخل جمجمه انجام می‌شود. شواهد علمی، معیارهای انتخاب بیمار و خطرهای این دو روش با هم فرق دارد.
آیا استنت مغزی جای دارو را می‌گیرد؟
خیر. بعد از استنت‌گذاری هم داروهای ضدپلاکت و کنترل فشار خون، چربی و قند خون لازم است. نوع و مدت مصرف داروها را فقط پزشک معالج تعیین می‌کند و هیچ دارویی را نباید بدون نظر او قطع کرد.
آیا استنت مغزی دائمی است؟
بله. استنت پس از باز شدن به‌طور دائمی در رگ می‌ماند. پزشک ممکن است برای بررسی وضعیت رگ و استنت، تصویربرداری‌های پیگیری را درخواست کند.
بعد از عمل آنژیوپلاستی مغز چقدر در بیمارستان می‌مانم؟
ممکن است لازم باشد دست‌کم یک شب برای مراقبت در بیمارستان بمانید. مدت دقیق بستری به نوع عمل و حال شما بستگی دارد و پزشک آن را تعیین می‌کند.
مهم‌ترین عوارض استنت مغزی چیست؟
سکته مغزی، خونریزی داخل مغز، آسیب به دیواره رگ، تنگی دوباره رگ و عوارض محل ورود کاتتر. خطر هر بیمار متفاوت است و پزشک پیش از عمل آن را با شما در میان می‌گذارد.
مطالعه بیشتر در همین سایت
- بیماری‌های عروقی مغز، گردن و نخاع؛ انواع، علائم، تشخیص و درمان
- استنت و آنژیوپلاستی کاروتید
- آنژیوپلاستی شریان ورتبرال
- آنژیوگرافی مغز چیست و چگونه انجام می‌شود؟
- اقدامات بعد از آنژیوگرافی مغز
منابع علمی
- Chimowitz MI, et al. Stenting versus aggressive medical therapy for intracranial arterial stenosis (SAMMPRIS). New England Journal of Medicine, 2011.
- Derdeyn CP, et al. Aggressive medical treatment with or without stenting in high-risk patients with intracranial artery stenosis (SAMMPRIS): the final results of a randomised trial. Lancet, 2014.
- Zaidat OO, et al. Effect of a balloon-expandable intracranial stent vs medical therapy on risk of stroke in patients with symptomatic intracranial stenosis: the VISSIT randomized clinical trial. JAMA, 2015.
- Gao P, et al. Effect of stenting plus medical therapy vs medical therapy alone on risk of stroke and death in patients with symptomatic intracranial stenosis: the CASSISS randomized clinical trial. JAMA, 2022.
- Alexander MJ, et al. WEAVE Trial: final results in 152 on-label patients. Stroke, 2019.
- Chimowitz MI, et al. Comparison of warfarin and aspirin for symptomatic intracranial arterial stenosis (WASID). New England Journal of Medicine, 2005.
- van den Wijngaard IR, et al. Treatment and imaging of intracranial atherosclerotic stenosis: current perspectives and future directions. Brain and Behavior, 2016.
- Mayfield Brain & Spine. Intracranial artery stenosis (patient education).
- Mayfield Brain & Spine. Aneurysm embolization: coiling, stenting, flow diversion (patient education).
- RadiologyInfo.org (RSNA/ACR). Angioplasty and Vascular Stenting.
- National Heart, Lung, and Blood Institute (NIH). Stents.
- NHS. Symptoms of a stroke.
این مطلب صرفاً برای آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین معاینه، تشخیص و توصیه پزشکی فردی نیست. در صورت بروز ناگهانی علائم سکته مغزی، فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید.
