آیا می‌دانستید برای کنترل برخی سردردهای میگرنی، علاوه بر داروهای خوراکی، می‌توان از روش‌های تزریقی هدفمند نیز استفاده کرد؟ بلاک عصب اکسیپیتال برای میگرن یکی از همین روش‌هاست.
میگرن یکی از شایع‌ترین اختلالات عصبی است که می‌تواند زندگی روزمره، تمرکز، خواب و فعالیت‌های اجتماعی افراد را تحت تأثیر قرار دهد. در برخی بیماران، با وجود استفاده از داروهای مسکن یا درمان‌های پیشگیرانه، حملات سردرد همچنان تکرار می‌شوند یا کنترل آن‌ها دشوار است.
یکی از روش‌هایی که در چنین شرایطی مورد توجه قرار گرفته، بلاک عصب اکسیپیتال (Occipital Nerve Block) است؛ روشی کم‌تهاجمی که با تزریق داروی بی‌حسی در نزدیکی اعصاب پس‌سری، به کاهش انتقال پیام‌های درد کمک می‌کند.
اما این روش دقیقاً چگونه عمل می‌کند؟ آیا برای همه بیماران مبتلا به میگرن مناسب است؟ اثر آن چقدر دوام دارد و چه تفاوتی با تزریق بوتاکس یا داروهای پیشگیری از میگرن دارد؟ در این مقاله، با تکیه بر شواهد علمی و پژوهش‌های معتبر، به این پرسش‌ها پاسخ می‌دهیم.
بلاک عصب اکسیپیتال چیست؟
بلاک عصب اکسیپیتال یا بلوک عصب پس‌سری، یک روش درمانی کم‌تهاجمی است که در آن پزشک داروی بی‌حسی موضعی را در نزدیکی یکی از اعصاب پس‌سری تزریق می‌کند. این اعصاب حس بخش‌هایی از پوست سر در ناحیه پشت سر را منتقل می‌کنند و با مسیرهای عصبی مرتبط با پردازش درد در ارتباط هستند.
مهم‌ترین عصب مورد هدف در این روش، عصب اکسیپیتال بزرگ (Greater Occipital Nerve) است. در برخی شرایط، عصب اکسیپیتال کوچک (Lesser Occipital Nerve) نیز ممکن است هدف درمان قرار گیرد. هدف از این تزریق، کاهش انتقال پیام‌های درد از ناحیه پس‌سری و کمک به کنترل برخی انواع سردرد است.
بلاک عصب اکسیپیتال در درمان یا کنترل برخی از شرایط زیر به کار می‌رود:
- میگرن، به‌ویژه در برخی بیماران مبتلا به میگرن مزمن
- نورالژی اکسیپیتال یا درد عصبی پس‌سری
- برخی سردردهای مرتبط با گردن
- بعضی سردردهای خوشه‌ای یا سایر سردردهایی که پزشک استفاده از بلوک عصبی را برای آن‌ها مناسب تشخیص دهد
البته پاسخ درمانی در همه بیماران یکسان نیست و این روش برای تمام انواع سردرد توصیه نمی‌شود. مراحل انجام تزریق، کاربردهای دیگر و عوارض این روش را در مقاله بلاک عصب اکسیپیتال چیست؟ کاربرد، مزایا، عوارض و میزان اثربخشی به‌طور کامل توضیح داده‌ایم.
ارتباط عصب اکسیپیتال با میگرن چیست؟
برای درک بهتر عملکرد این روش، ابتدا باید با ارتباط اعصاب پس‌سری و مسیرهای پردازش درد آشنا شویم.
عصب اکسیپیتال بزرگ عمدتاً از شاخه پشتی عصب نخاعی گردنی دوم (C2) منشأ می‌گیرد و حس بخش قابل‌توجهی از پوست سر در ناحیه پس‌سری را منتقل می‌کند.
مسیرهای عصبی این ناحیه با شبکه‌های عصبی مرتبط با پردازش درد در سر ارتباط دارند. یکی از ساختارهای مهم در این زمینه، مجموعه تری‌ژمینوسرویکال است؛ ناحیه‌ای در بخش پایینی ساقه مغز و ابتدای نخاع گردنی که پیام‌های درد عصب سه‌قلو و اعصاب گردنی بالایی در آن به هم می‌رسند و در پردازش و انتقال برخی پیام‌های درد ناشی از سردرد نقش دارد.
در میگرن، فعالیت شبکه‌های عصبی مرتبط با درد می‌تواند تغییر کند. تحریک مسیرهای عصبی پس‌سری ممکن است در برخی بیماران بر شدت یا الگوی درد تأثیر بگذارد. بلاک عصب اکسیپیتال با کاهش موقت انتقال پیام‌های عصبی از ناحیه هدف، ممکن است به تعدیل این مسیرهای درد کمک کند.
نکته مهم: میگرن صرفاً یک بیماری مربوط به عصب پس‌سری نیست. این اختلال سازوکارهای پیچیده عصبی دارد و اثر بلوک عصب را نمی‌توان به قطع کامل یا درمان ریشه‌ای میگرن تعبیر کرد.
بلاک عصب اکسیپیتال چگونه به کاهش میگرن کمک می‌کند؟
مکانیسم اثر این روش هنوز به‌طور کامل مشخص نشده است؛ بااین‌حال، چند سازوکار برای توضیح اثر احتمالی آن مطرح شده‌اند.
۱. کاهش انتقال پیام‌های درد
داروی بی‌حسی موضعی با مهار موقت هدایت پیام‌های عصبی در محل تزریق، می‌تواند انتقال پیام‌های درد را کاهش دهد.
۲. تأثیر بر مسیرهای مشترک پردازش درد
اعصاب پس‌سری و مسیرهای سه‌قلویی در شبکه‌های پردازش درد سر با یکدیگر ارتباط دارند. به همین دلیل، مهار موقت عصب پس‌سری ممکن است بر برخی مسیرهای مرتبط با میگرن نیز تأثیر بگذارد. گروهی از پژوهشگران در لندن هم گزارش کرده‌اند که پاسخ بیماران به این تزریق، بسیار طولانی‌تر از اثر خود داروی بی‌حسی بوده است؛ یافته‌ای که از نقش مسیرهای مرکزی پردازش درد حمایت می‌کند.
۳. کاهش موقت شدت یا دفعات سردرد
در برخی بیماران، این روش می‌تواند شدت حملات را کاهش دهد یا فاصله بین حملات را بیشتر کند. بااین‌حال، میزان پاسخ به درمان و مدت ماندگاری اثر به شرایط فردی و نوع سردرد بستگی دارد.
آیا بلاک عصب اکسیپیتال واقعاً برای میگرن مؤثر است؟
این پرسش از مهم‌ترین موضوعات مورد بررسی در پژوهش‌های علمی است. مطالعات بالینی و مرورهای نظام‌مند نشان داده‌اند که بلاک عصب اکسیپیتال می‌تواند در برخی بیماران مبتلا به میگرن، به کاهش شدت درد یا تعداد روزهای سردرد کمک کند.
مرور نظام‌مند ۲۰۲۴: میگرن مزمن
برای مثال، یک مرور نظام‌مند و متاآنالیز منتشرشده در سال ۲۰۲۴ در مجله BMC Neurology، اثربخشی بلوک عصب اکسیپیتال بزرگ را در افراد مبتلا به میگرن مزمن بررسی کرد و اثر داروهای بی‌حسی موضعی را با دارونما مقایسه کرد. از ۸ مطالعه بررسی‌شده، ۵ مطالعه در تحلیل آماری وارد شدند؛ شدت و دفعات سردرد در ماه اول و دوم درمان کاهش یافت و عوارض تفاوت معناداری با دارونما نداشت. نویسندگان به دلیل تعداد کم مطالعات و حجم نمونه نسبتاً کوچک، بر تفسیر محتاطانه نتایج تأکید کردند.
مرور نظام‌مند نوامبر ۲۰۲۵: بلوک با هدایت سونوگرافی
همچنین، یک مرور نظام‌مند و متاآنالیز منتشرشده در نوامبر ۲۰۲۵ در مجله Head & Face Medicine، به‌طور اختصاصی بلوک عصب اکسیپیتال بزرگ با هدایت سونوگرافی را در میگرن مزمن بررسی کرد. این مطالعه شش پژوهش با مجموع ۳۴۴ شرکت‌کننده را در بر می‌گرفت. نتایج در مقایسه با تزریق ساختگی، به نفع بلوک هدایت‌شده با سونوگرافی بود و شدت درد، تعداد روزهای سردرد در ماه و مصرف مسکن کاهش یافت؛ بااین‌حال، نتایج در مقایسه با روش‌های درمانی فعال یکسان نبود و محدودیت تعداد و حجم مطالعات، تفسیر محتاطانه یافته‌ها را ضروری می‌کند.
مرور چتری ۲۰۲۵: تصویر کلی شواهد
یک مرور چتری (مروری بر مرورهای نظام‌مند قبلی) که در سال ۲۰۲۵ در مجله Cephalalgia منتشر شد، ۱۶ کارآزمایی تصادفی‌سازی‌شده با ۹۳۰ بیمار را بررسی کرد. طبق این مطالعه، تزریق داروی بی‌حسی می‌تواند شدت حمله حاد میگرن را ۳۰ دقیقه پس از تزریق کاهش دهد (با قطعیت متوسط)، و در میگرن مزمن، تزریق دوطرفه و هفتگی شدت سردرد و تعداد روزهای سردرد در ماه را پس از یک ماه کم کرد (با قطعیت پایین). برای قضاوت درباره میگرن اپیزودیک و ماندگاری طولانی‌مدت اثر، داده کافی وجود نداشت.
در این مطالعات عارضه جدی گزارش نشد و در مرور سال ۲۰۲۵ با هدایت سونوگرافی، سرگیجه شایع‌ترین عارضه بود. فهرست کامل عوارض احتمالی را در مقاله عوارض و نحوه انجام بلاک عصب اکسیپیتال ببینید.
در مجموع، شواهد علمی از امکان سودمندی این روش در بیماران منتخب حمایت می‌کنند، اما هنوز برای تعیین بهترین پروتکل درمانی و میزان اثر بلندمدت آن به مطالعات بزرگ‌تر و باکیفیت‌تر نیاز است. بنابراین، بهتر است بلاک عصب اکسیپیتال را یک گزینه درمانی برای بیماران مناسب بدانیم، نه روشی تضمینی برای درمان تمام انواع میگرن.
آیا بلاک عصب اکسیپیتال برای همه بیماران میگرنی مناسب است؟
خیر. تصمیم درباره این درمان پس از معاینه و تشخیص دقیق نوع سردرد گرفته می‌شود. در میگرن، این روش بیشتر در این شرایط بررسی می‌شود:
- میگرن مزمن (دست‌کم ۱۵ روز سردرد در ماه که دست‌کم ۸ روز آن میگرنی است) که با درمان‌های معمول به‌خوبی کنترل نشده است
- بیمارانی که داروهای پیشگیری را تحمل نمی‌کنند یا این داروها برایشان مناسب نیست
- به‌عنوان درمان کمکی در کنار داروهای پیشگیری، نه جایگزین آن‌ها
- برخی بیماران سالمند یا باردار که به دلیل شرایط خاص نمی‌توانند برخی درمان‌های خط اول را دریافت کنند (با تصمیم پزشک)
کسانی که با فشار دادن مسیر عصب پس‌سری دچار درد یا حساسیت می‌شوند، یا پوست سرشان به لمس حساس شده است، احتمال بیشتری دارد که به این درمان پاسخ مطلوب بدهند. در مقابل، شواهد درباره اثر این روش در میگرن اپیزودیک (کمتر از ۱۵ روز سردرد در ماه) هنوز کافی نیست.
پیش از تزریق به پزشک بگویید اگر داروی ضدانعقاد یا ضدپلاکت (مانند وارفارین، آسپرین یا پلاویکس) مصرف می‌کنید، به داروهای بی‌حسی حساسیت دارید، باردار هستید یا قبلاً در ناحیه پشت سر جراحی شده‌اید. هیچ‌کدام از داروهای میگرن یا داروهای دیگر خود را بدون هماهنگی با پزشک قطع نکنید.
اثر بلاک عصب اکسیپیتال در میگرن چقدر طول می‌کشد؟
مدت اثر در افراد مختلف متفاوت است و از قبل نمی‌توان آن را به‌طور دقیق پیش‌بینی کرد. در صورت موفقیت بلوک، بهبود درد معمولاً ۲۰ تا ۳۰ دقیقه پس از تزریق آغاز می‌شود و اثر آن از چند ساعت تا چند ماه ادامه پیدا می‌کند.
در مطالعات میگرن مزمن، تزریق اغلب به‌صورت دوطرفه و در چند جلسه تکرار شده است. اگر سردرد برگردد، پزشک ممکن است تزریق را تکرار کند؛ اما اگر در مدت ۶ ماه به بیش از ۳ بار تزریق نیاز باشد، بهتر است گزینه‌های درمانی دیگر هم بررسی شوند.
تفاوت بلاک عصب اکسیپیتال با بوتاکس و داروهای پیشگیری میگرن
بلاک عصب اکسیپیتال جایگزین درمان‌های دیگر میگرن نیست و بیشتر در کنار آن‌ها به کار می‌رود. جدول زیر، تفاوت‌های اصلی را در یک نگاه نشان می‌دهد:
| درمان | نحوه انجام | معمولاً چه زمانی به کار می‌رود |
|---|---|---|
| داروهای پیشگیری خوراکی | قرص‌هایی مانند بتابلاکرها و برخی داروهای ضدافسردگی و ضدصرع که به‌طور منظم مصرف می‌شوند | معمولاً نخستین گزینه پیشگیری در میگرن اپیزودیک و مزمن |
| تزریق بوتاکس | تزریق در ۳۱ تا ۳۹ نقطه از سر و پشت گردن، هر ۱۲ هفته یک بار | میگرن مزمن، وقتی دست‌کم سه داروی پیشگیری جواب نداده، قابل تحمل نبوده یا مناسب نبوده‌اند (طبق NICE) |
| آنتی‌بادی‌های ضد CGRP | تزریق زیرپوستی ماهی یک بار؛ یکی از این داروها (اپتینزوماب) به‌صورت سرم وریدی داده می‌شود | طبق NICE، پس از جواب ندادن دست‌کم سه داروی پیشگیری؛ انجمن سردرد آمریکا (۲۰۲۴) در میگرن اپیزودیک آن‌ها را خط اول پیشگیری هم می‌داند |
| بلاک عصب اکسیپیتال | تزریق داروی بی‌حسی (گاهی همراه کورتون) در پشت سر، یک‌طرفه یا دوطرفه، در یک جلسه کوتاه سرپایی؛ در صورت موفقیت، بهبود معمولاً ۲۰ تا ۳۰ دقیقه بعد شروع می‌شود | بیماران منتخب، اغلب وقتی سردرد با درمان‌های معمول به‌خوبی کنترل نشده؛ به‌تنهایی یا در کنار داروها |
اگر مسکن‌ها را بیش از ۲ روز در هفته مصرف می‌کنید، با پزشک درباره درمان پیشگیری صحبت کنید؛ طبق توصیه NHS (سرویس ملی سلامت بریتانیا)، مصرف زیاد مسکن خودش می‌تواند سردرد بیشتری ایجاد کند. درباره داروها در مقاله داروهای میگرن؛ از مسکن و تریپتان تا داروهای جدید CGRP و درباره بوتاکس در مقاله تزریق بوتاکس برای میگرن بیشتر بخوانید. اینکه کدام درمان برای شما مناسب است و کدام دارو در دسترس است، پس از معاینه با پزشک مشخص می‌شود.
این درمان برای سردرد اورژانسی نیست. اگر سردرد شما ناگهانی و بسیار شدید شروع شده یا با تشنج، ضعف یا بی‌حسی در صورت یا بدن، اختلال در صحبت کردن، تعادل، راه رفتن یا حافظه، خواب‌آلودگی یا گیجی، از دست رفتن بینایی، یا تب بالا و سفتی گردن همراه است، یا در ۳ ماه گذشته ضربه‌ای به سر خورده‌اید، فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید یا به نزدیک‌ترین اورژانس بروید و خودتان رانندگی نکنید.
سوالات متداول درباره بلاک عصب اکسیپیتال در میگرن
آیا بلاک عصب اکسیپیتال حمله حاد میگرن را هم کم می‌کند؟
در برخی بیماران، بله. طبق مرور چتری سال ۲۰۲۵ در مجله Cephalalgia، تزریق داروی بی‌حسی می‌تواند شدت حمله حاد میگرن را ۳۰ دقیقه پس از تزریق کاهش دهد (با قطعیت متوسط). این تزریق در مطب و پس از معاینه انجام می‌شود.
آیا بلاک عصب اکسیپیتال در میگرن اپیزودیک هم مؤثر است؟
هنوز مشخص نیست. بیشتر مطالعات روی میگرن مزمن انجام شده‌اند و برای قضاوت درباره اثر این روش در میگرن اپیزودیک (کمتر از ۱۵ روز سردرد در ماه) داده کافی وجود ندارد.
آیا بعد از بلاک عصب می‌توان داروهای میگرن را قطع کرد؟
نه بدون نظر پزشک. بلاک عصب اکسیپیتال بیشتر در کنار درمان‌های پیشگیری به کار می‌رود و جایگزین آن‌ها نیست؛ هیچ دارویی را خودسرانه قطع نکنید.
آیا با بلاک عصب اکسیپیتال میگرن به‌طور کامل خوب می‌شود؟
خیر. میگرن درمان قطعی ندارد و درمان‌ها برای کنترل علائم و پیشگیری از حملات به کار می‌روند. اثر بلاک عصب هم موقت است و از چند ساعت تا چند ماه طول می‌کشد.
جمع‌بندی
بلاک عصب اکسیپیتال روشی کم‌تهاجمی و سرپایی است که با تزریق داروی بی‌حسی در نزدیکی عصب پس‌سری، می‌تواند در برخی بیماران مبتلا به میگرن، به‌ویژه میگرن مزمن، شدت درد یا تعداد روزهای سردرد را کاهش دهد. شواهد علمی از سودمندی آن در بیماران منتخب حمایت می‌کنند، اما اثر آن موقت است، پاسخ بیماران یکسان نیست و جایگزین درمان‌های پیشگیری نمی‌شود.
بهترین نتیجه زمانی به دست می‌آید که این درمان پس از تشخیص دقیق نوع سردرد و به‌عنوان بخشی از یک برنامه درمانی جامع انجام شود.
مطالعه بیشتر در همین سایت
- بلاک عصب اکسیپیتال چیست؟ کاربرد، مزایا، عوارض و میزان اثربخشی
- سردردهای میگرنی؛ علائم، علل و روش‌های نوین درمان
- میگرن مزمن و روش‌های درمان آن
- پیشگیری و درمان میگرن؛ چگونه حملات را کنترل کنیم؟
- داروهای میگرن؛ از مسکن و تریپتان تا داروهای جدید CGRP
- تزریق بوتاکس برای میگرن
- کلینیک فوق تخصصی درمان سردرد دکتر رادنوش پشم فروش
منابع علمی
- Mustafa MS, et al. Assessing the effectiveness of greater occipital nerve block in chronic migraine: a systematic review and meta-analysis. BMC Neurology, 2024.
- Sabet H, et al. Ultrasound-guided greater occipital nerve block for chronic migraine: a systematic review and meta-analysis. Head & Face Medicine, 2025.
- Atraszkiewicz D, et al. Greater occipital nerve block for the treatment of migraine: An umbrella review, systematic review, and meta-analysis. Cephalalgia, 2025.
- Mckenzie D, Hinson MR. Occipital Nerve Block. StatPearls, NCBI Bookshelf; updated 2025.
- Bartsch T, Goadsby PJ. The trigeminocervical complex and migraine: current concepts and synthesis. Current Pain and Headache Reports, 2003.
- Afridi SK, et al. Greater occipital nerve injection in primary headache syndromes: prolonged effects from a single injection. Pain, 2006.
- Blumenfeld A, et al. Expert consensus recommendations for the performance of peripheral nerve blocks for headaches — a narrative review. Headache, 2013.
- NICE. Botulinum toxin type A for the prevention of headaches in adults with chronic migraine (TA260).
- NICE. Fremanezumab for preventing migraine (TA764), 2022.
- Nicol KS, et al. Review: An Update on CGRP Monoclonal Antibodies for the Preventive Treatment of Episodic Migraine. Current Pain and Headache Reports, 2025.
- NHS. Migraine.
- NHS. Headaches.
این مقاله صرفاً برای افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین معاینه، تشخیص و توصیه پزشکی فردی نیست. در صورت سردرد ناگهانی و بسیار شدید یا سردرد همراه با علائم عصبی، فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید.
